EĞİTİM –ÖĞRETİME KULLANILMASI BAKIMINDAN HALK TÜRKÜLERİMİZDE SÖZ UNSURU
Arş. Grv. Hasan ARAPGİRLİOĞLU
Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Eğitimi Bölümü
Müzik Eğitimi Anabilim Dalı
GİRİŞ
Bu Çalışmada ; Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu Türk Halk Müziği sözlü eserler repertuarından 1000 eser taranmıştır. Sınıflara göre öğrenci seviyeleri göz önünde bulundurularak, eğitimde kullanılması açısından türkülerin söz yapısı özelliği incelenmiştir. Bu eserlerden bazılarının eğitim-öğretim açısından uygun olmadığı gözlenmiş ve sayılarıyla birlikte hangilerinin ne bakımdan kullanılamayacağı örnekleri ile beraber açıklanmıştır.
Eserler söz yapısı itibarı ile incelenirken, türkünün teması, verilmek istenen mesaj, kapsamındaki sözlerin yakın ve uzak anlamları hedef davranış belirleyicileri bakımından göz önünde bulundurulmuştur. Okul müziğine uymayacak sözler içeren türkülerdeki konular tespit edilmiş ve altı ana başlık oluşmuştur.
Türkiye coğrafyasının zengin bir kültüre sahip olması şive bakımından bir çok farklılıklar ortaya koymaktadır. Genellikle Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu ( G. Antep, Şanlıurfa, Elazığ ) şivesi; Erzurum, Kars dolayları Azeri şiveler; Karadeniz, Ege, Akdeniz ile Toroslar, Trakya bölgelerinde bir çok farklılıklar ortaya çıkmaktadır ve bu nedenle türkülerin anlaşılırlığı güçleşmektedir. Türkülerin açık ve akıcı bir dille yazılmış olması, anlaşılmasını ve öğretilmesini kolaylaştıracaktır. Buna göre 86 adet türküde şivesel farklılıklar vardır ve buna ilişkin örnekler aşağıda sunulmuştur.
Örnekler : TRT Rep SN : 2164, NA : Nida Tüfekçi, TA : Emi Gızı Can
Ay gara çuha memede sen, Ay bu gönlümün paspanı,
Yar bağından ter gül deresen. Niye bahırsan yanı yanı.
Nir te cüt çorap ne menedi, Demişti nişan gönderecem,
Emi gızına gönderesen. Bes o verdiğin yede hanı.
TRT Rep SN : 120, D : Nida Tüfekçi, TA : Ay Dağlar Sende Gözüm Var
Ay su gelir arhanağa, Ay men aşıgem gence vay,
Ay dolanır çarhanağa. Ay şeki şirvan gence vay.
Menden öz yarim küsüp, Yar yardan ayrılsada,
Ay bilmirem harhanağa. Ay mehebbet ölünce var.
2. Şiddet ve Şiddete Teşvik Edici Sözler İçeren Eserler
Türkülerde kan davası, yaralama, yol kesme, bıçaklama, ölüm, kız kaçırma, baş kaldırma, silah taşıma gibi konular vardır. Şiddet ve şiddete teşvik edici sözler içeren türkülerin eğitim- öğretimde kullanılması, öğrenciler üzerinde olumsuz etki yaratacaktır. Bu türküler sayı olarak 72 adettir ve örnekleri aşağıdadır.
Örnekler : TRT Rep SN : 208, D : Durmış Yazıcıoğlu, TA : Gerizler Başı
Mahkemenin önünden eğildim geçtim,
Sol Yanımdan kurşun yedim bayıldım düştüm.
Ahbap düşman oldu ben bana şaştım,
Amamnın efeler öldürmen beni
Güzelde cemilemin yoluna soldurman beni
TRT Rep : SN : 32 D : Mehmet Özbek, TA : İki Dağın Arasında Kalmışam
Bülbül kimin daldan dala konmuşam, Kama yarasına derman olur mu,
Ne gün görüp ne de mıraz almışam. Osman’ı vuranda iman olurmu.
Ana beni bu zalımlar burdular oy, Yıkılır mı hastane binası,
Vurdular da al kanlara koydular oy. Sağılır mı genç Osman’ın yarası,
İçeriğinde olumsuz psikolojik etkiler bırakan, yaşama isteğinden uzaklaştıran, haksızlık, sorun, bıkkınlık gibi konular, kader ve talihsizlik ifadeleri içeren türküler vardır. Bu türküler 92 adettir. Bu sayı konu bakımından, 6 ana başlıktan ilk sırayı almasıyla ilgi çekmektedir.
Örnekler : TRT Rep SN : 1526, D : Muharrem Akkuş TA : Gara Camışları
Bir oca yaptırdım döşemedim ben nedim,
Üç günlük ömrümü beş edemedim ben nedim.
Kahpe felek ile baş edemedim ben nedim,
Bu gara bahtıma küsmüş giderem giderem.
TRT Rep SN : 2224 , KA : Salih Dündar, TA : Tanrıdan Diledim Bu Kadar Dilek
Ayrılık hasreti canıma yetti aman aman
Kalmadı gözümün yaşı dindi aman aman
Bahçemizde lale sümbül gül bitti aman aman
Eridi yüreğim bitti aman aman
4. Müstehcenlik ve Argo Sözler İçeren Eserler
Genel olarak türkülerin çoğunda yar kavramı işlenmiştir. Ancak bu yar kavramı seks ya da cinsellik anlayışı değildir. Toplum yapısı ve genel ahlak kurallarına uygun aşk ifade edilmiştir. Ayrıca türkülerde bir yardan bahsedilirken, genellikle bir objeden benzetmeler yapılarak göndermeler yapılmıştır. Buna rağmen okul müziği ile bağdaşmayacak biçimde 66 adet türküye rastlanmıştır.
Örnekler : TRT Rep SN : 37 D : Ahmet Yamacı TA : Çamlar Altına
Mavide destim var aman aman,
Mavide destim var.
Çok sallanma hovarda Naciyem,
Benimde dostum var.
TRT Rep SN : 137, D : Ahmet Yamacı, TA : Şu Dereler Şu Düzler
Sivas’tan aldım bakır,
Yosmam gözlerin çakır,
O çakır gözlerine,
Kurban olsun bu fakir.
5. Sağlığa Zararlı Maddeler Hakkında Sözler İçeren Eserler
Bazı türkülerde tütün, sigara, içki, rakı, şarap gibi insan sağlığını tehdit edici maddeler konu edilmiştir. Bunlardan 14 adet türkünün okul müziğine uymayacağı anlaşılmıştır.
Örnekler : TRT Rep SN : 63, D : Durmuş Yazıcıoğlu, TA : Bir Ataş Ver Cigaramı Yakayım
Ah bir ataş ver cigaramı yakayım,
Sen allan gel ben boyuna bakayım.
Vur ataşı gavur sinem ko yansın,
Arkadaşlar uykulardan uyansın.
TRT Rep SN : 38, D : Mustafa Hoşsu, TA : Berber Ver Aynayı Bakayım
Berber dükkanı bucakta,
Rakısı kaynar ocakta,
Berber güzeli sıcakta.
6. Beddua ( Kötü Söz ) , İntizar Sözleri İçeren Eserler
Bazı türkülerin sözlerinde karşısındaki insanın kötülüğünü isteme, olumsuz bir dilekte bulunma gibi halk arasında beddua veya kötü söz olarak bilinen ifadelerin kullanıldığı görülmüştür. Bu konu ikinci ve üçüncü maddelere benzemekle beraber farklı bir durumu da yansıtmaktadır. Bu türkülerin sayısı 28’ dir.
Örnekler : TRT Rep SN : 241, D : Nihat Kaya, TA : Entarisi Damgalı
Asılı yelek yüzü,
Ayırdı felek bizi.
Ayıranlar sürünsün,
Kavuştur mevlam bizi.
TRT Rep SN : 3177, D : Nurettin Çamlıdağ, TA : Zeytinyağı Şişesi
Zeytinyağı şişesi,
Ateşlere düşesi,
Gel biraz konuşalım,
Ciğerimin köşesi.
Yukarıda altı maddede konulara ilişkin sözleri içeren türkülerin toplam sayısı incelenen 1000 eserden, 358 adettir. Tekrar ifade edilecek olursa bu türkülerin okul müziğinde kullanılması sakıncalı bulunmaktadır. Değerlendirmeden elde edilen sonuçlar, aşağıda grafik halinde sunulmuştur.
Uygun Uygun Olmayan
1. Türkçe’ye Uymayan Sözler içeren eserler
2. Şiddet ve Şiddete Teşvik Sözleri İçeren Eserler
3. Karamsarlık İfade eden Sözler İçeren Eserler
4. Müstehçenlik ve Argo Sözler İçeren Eserler
5. Sağlığa Zararlı Maddeler Hakkında Sözler İçeren Eserler
6. Beddua ( Kötü Söz ), İntizar Sözleri İçeren eserler
Genel Eser Durumu Konularına Göre Dağılım
Kısaltmalar :
Rep: Repertuar
SN : Sıra No
D : Derleyen
KA : Kimden Alındığı
TA : Türkü Adı
Kaynakça :
Çağatay N., Gençliğin sorunları, İş Bankası Yay., Ankara,1986
Geçtan E., Psikanaliz ve sonrası, Remzi Kitabevi, İstanbul,1995
İmlâ Kılavuzu, Türk Dil Kurumu Yayınları, ankara,2000
Onur B., Gelişim Psikolojisi, İmgeKitabevi,Ankara,1995
Par A.H.,Osmanlıca –Türkçe Sözlük,Serhat Yay.,İstanbul,1987
Salk L., Çocuğun Duygusal Sorunları, Remzi Kitabevi, İstanbul,1995
Sönmez V., Öğretmen Elkitabı, Anı Yay.,7.Basım,Ankara, 1997
Şenbay N., Alıştırmalı Diksiyon Sanatı, M.E.B Yayınları, İstanbul,1990
Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu Türk Halk Müziği Repertuarı
Türkçe Sözlük, Türk dil Kurumu Yayınları,Dokuzuncu Bskı,Ankara,1981
Turhan S.,Dökmetaş K.,Çelik L., Notalarıyla Türkülerimiz ve Hikayeleri,Cem Ofset,Ankara,1996
Taptık G., Notalarıyla Türkülerimiz, Çaba Matbaası,ankara,1977
Yavuzer H., Çocuk ve Suç, Remzi Kitabevi,İstanbul,1994
Yener S., Bağlama Metodu,Sakarya Mat.,Trabzon,1990